Tarladan Sofraya: Isınan Dünyada Gıda Güvenliğini Yeniden Düşünmek
(Hazırlayan: VKV Koç Ortaokulu Öğrencileri Alya Türker, Rüzgar Nehir)
İklim değişikliği Türk tarımını derinden etkiliyor. Yükselen sıcaklıklar, düzensiz yağışlar ve kuraklık, ciddi mahsul kayıplarına neden oluyor. Türkiye İstatistik Kurumu'na (TÜİK) göre, birçok sektör büyürken, tarım %12,7'lik bir düşüşle küçülen tek sektör oldu. TÜİK'in 2025 mahsul üretim verileri, tahıllar ve diğer mahsullerin bir önceki yıla göre yaklaşık %9 azaldığını, meyve, içecek ve baharat mahsullerinde ise %30,9'luk çarpıcı bir düşüş olduğunu gösteriyor (Türkiye İstatistik Kurumu, 2025). Bu düşüş, özellikle buğday ve arpa gibi temel gıda maddelerinde belirgindi. Bu rakamlar, çiftçilerin iklimle ilgili verim kayıplarıyla mücadele ettiğini ve gıda güvenliğinin giderek daha fazla risk altında olduğunu gösteriyor. Tarım üretiminin azalması, sadece çiftçilerin geçim kaynaklarını tehdit etmekle kalmıyor, aynı zamanda sofralarımıza ulaşan gıdaların miktarını ve istikrarını da etkiliyor.
Çevrenin Genç Sözcüleri olarak, iklim değişikliği ve gıda israfının gıda güvenliğini nasıl etkilediğini araştırmak için çiftçiler ve uzmanlarla röportaj yaptık.
Adana'nın verimli topraklarından çiftçi Mete Türker deneyimlerini bizimle paylaştı:
Artık yazlar aşırı sıcak geçiyor ve yağmur yağdığında ya hiç yağmıyor ya da sel gibi yağıyor. Bu durum bitkilerin büyümesini olumsuz etkiliyor. Özellikle sıcak dalgaları sırasında mahsuller erken kuruyor ve çiçekler dökülüyor, bu da verimi düşürüyor. Hasat zamanında hava çok sıcak olduğunda ürünler çok çabuk bozuluyor. Soğutma sistemi olmayan çiftçiler için bu büyük bir sorun.
Ayrıca, pazar uzaksa ürünler nakliye sırasında zarar görüyor. Yani gıda masaya ulaşmadan önce çok fazla kayıp oluyor. Gölgeleme sistemleri kullanmaya ve sabahın erken saatlerinde hasat yapmaya başladık. Bazı ürünleri güneş altında kurutuyoruz. Bu, bozulmayı ve israfı azaltmaya yardımcı oluyor. Ancak herkesin sorumlu davranması gerekiyor sadece çiftçiler değil, tüketiciler de.
İnsanlar sadece gerçekten ihtiyaç duydukları kadar satın almalı. Pazarda hafifçe zarar görmüş meyve veya sebzeleri atmamalılar. Her ürün, sıkı çalışmanın sonucudur.
Hükümet de kayıpları azaltmak için çiftçilere soğuk hava depoları ve daha iyi nakliye seçenekleri ile destek olmalı. Küresel ısınmanın etkilerini anlamak için doğaya yakın olmak gerekir. Gıdaya değer vermek, emeğe değer vermek demektir. Gördüğünüz her domates, aylarca süren emeğin sonucudur.
Çiftçi Türker'in sözleri, gıda güvenliğinin sadece üretimle ilgili olmadığını gösteriyor. Nakliye, depolama ve tüketici davranışları da önemli rol oynuyor. Nakliye sırasında bozulma, önemli miktarda gıda israfına neden oluyor.
Peki israf nasıl azaltılabilir?
Havaalanlarında restoranlar işleten ve her gün binlerce yolcuya hizmet veren BTA Food and Beverage Services Inc. şirketinin CEO'su Baha Bülbül'e sorduk.
1. Gıda güvenliği ne anlama geliyor?
Bülbül: “Gıda güvenliği, herkesin her zaman yeterli, besleyici ve uygun fiyatlı gıdaya erişebilmesi anlamına gelir. Bu sadece üretimi değil, adil dağıtımı da kapsar.”
2. Gıda israfı neden bu kadar büyük bir sorun?
Bülbül: “Gıda israfı sadece artan yemeklerle ilgili bir sorun değil, aynı zamanda adalet, iklim ve kaynak yönetimi ile de ilgili bir sorundur. Dünya çapında üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri kayboluyor veya israf ediliyor. Bir tarafta bu kadar çok israf varken, diğer tarafta milyonlarca insan açlıkla mücadele ediyor. Dahası, israf edilen her lokma, üretiminde kullanılan su, enerji ve emeğin de israf edildiği anlamına geliyor.”
3. Bir restoranda gıda israfı en çok hangi durumlarda ortaya çıkar?
Bülbül: “Gıda israfı genellikle iki nedenden dolayı ortaya çıkar: yönetim hataları ve misafirlerin alışkanlıkları. Yönetim açısından, aşırı üretim, yanlış porsiyonlama veya yetersiz envanter takibi israfa yol açar. Misafir tarafında ise, gereğinden fazla yemek almak veya yemeği bitirmemek başlıca faktörlerdir. Bu nedenle, ‘İsrafla mücadele mutfakta başlar, ancak tabakta biter’ diyoruz.”
4. BTA gıda israfını azaltmak için ne gibi önlemler alıyor?
Bülbül: “BTA’da mutfaklarımızda ‘sıfır israf’ ilkesiyle çalışıyoruz. Aşırı üretimi önlüyor, porsiyonları dikkatlice planlıyor ve çalışanlarımızı bu konuda eğitiyoruz. Bazı restoranlarımızda yarım porsiyonlar sunuluyor. Böylece misafirler sadece ihtiyaçları kadar tüketiyor. Gıda israfını sadece operasyonel bir sorumluluk olarak değil, kültürel bir sorumluluk olarak da görüyoruz.”
Bu röportajlar açık bir bağlantıyı ortaya koyuyor:
Kuraklık üretimi azaltıyor ve israf da mevcut gıda miktarını daha da azaltıyor. İklimle ilgili kayıplar ve gıda israfı bir araya geldiğinde, gıda güvenliği daha kırılgan hale geliyor. Ancak, yenilikçi çözümler ortaya çıkıyor.
Yenilikçi yaklaşımları keşfetmek için Kağıthane'deki İstanbul Dikey Tarım Merkezi ile röportaj yaptık. Yer seviyesinin 30 metre altında, -8. katta bulunan bu tesis, su tasarruflu teknoloji kullanarak kuraklıkla mücadele etmeyi amaçlıyor. Sadece 2 ton suyla bir ay boyunca üretim yapabilir. Aynı su, kapalı bir sistem içinde sürekli olarak dolaşır ve tüketimi önemli ölçüde azaltır. Burada yetiştirilen pestisit içermeyen bitkilerin yıkanmadan bile yenilebilir olduğu söyleniyor. Dikkat çekici bir şekilde, bu nispeten küçük kapalı alan, yılda 10 dönümlük tarım arazisine eşdeğer üretim yapabilir.
İstanbul Dikey Tarım Merkezi
Dikey tarım önemli avantajlar sunar: su tasarrufu sağlar, daha az arazi gerektirir ve hava koşullarından bağımsız olarak yıl boyunca üretim yapılmasına olanak tanır. Ancak, bazı sınırlamaları da vardır. Bu sistemler, elektrik gerektiren yapay aydınlatma ve iklim kontrolüne dayanır. Bu enerji fosil yakıtlardan elde ediliyorsa, çevresel faydalar azalır. Kurulum ve bakım maliyetleri yüksek olabilir, bu da küçük çiftçilerin erişimini sınırlayabilir. Ayrıca, dikey çiftlikler çoğunlukla yapraklı yeşilliklere ve otlara odaklanır; buğday ve arpa gibi temel mahsullerin bu sistemlerde yetiştirilmesi zor olmaya devam eder.
Dikey tarımı daha sürdürülebilir hale getirmek için, güneş veya rüzgar enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynakları tesislere entegre edilmelidir. Devlet teşvikleri, küçük üreticilerin bu teknolojiye erişimini kolaylaştırabilir. Sürekli araştırmalar, kapalı alanda yetiştirilen mahsul çeşitliliğini artırabilir. En önemlisi, dikey tarım geleneksel tarımı değiştirmek yerine desteklemelidir.
Bir çiftçi ve gıda endüstrisi yöneticisiyle görüştükten ve bir dikey tarım merkezini ziyaret ettikten sonra, gıda güvenliğinin birbiriyle bağlantılı bir sisteme bağlı olduğunu fark ettik: üretim, nakliye, atık yönetimi, teknoloji ve tüketici davranışları, hepsi önemlidir. İklim kaynaklı tarımsal düşüşe tek bir çözüm yoktur. Atıkların azaltılması, çiftçilerin desteklenmesi, inovasyona yatırım yapılması ve sorumlu tüketimin teşvik edilmesi birlikte çalışmalıdır.
Gıdaya değer vermek, suya, toprağa, enerjiye ve insan emeğine değer vermek demektir. Gıda geleceğimizi korumak, tarladan tabağa kadar sorumluluk gerektirir.