Çatışmaların boyutu ve etkileri, özellikle İran’ın üst düzey yetkililerinin kaybı ile birlikte, uluslararası toplumda endişe yaratıyor.
ABD Başkanı Donald Trump, operasyonların 4 ila 5 hafta sürebileceğini belirtirken, kara operasyonunun hâlâ masada olduğunu ifade etti.
Öte yandan, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, çatışmanın uzun sürmeyeceğini savunuyor. Uzmanlar ve uluslararası medya, bu gelişmeler ışığında Orta Doğu’daki yangının nasıl söneceğine dair dört temel senaryoyu gündeme taşıdı.
Saldırıların Gidişatı ve Misillemeler
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik operasyonları, özellikle Tahran’ın askeri altyapısını ve nükleer programını hedef aldı. Bu saldırılar sonucunda İran da karşılık vererek ABD üslerine füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenledi.
Misillemelerde İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney ve çok sayıda üst düzey yetkili yaşamını yitirdi. Bu gelişmeler, bölgede belirsizliği artırırken, ABD ve İsrail’in hedeflerini netleştirme ihtiyacını da ön plana çıkardı.
ABD yönetimi, İran’ın nükleer programını durdurmayı, balistik füze kapasitesini ortadan kaldırmayı ve askeri yapısını zayıflatmayı amaçlarken, İsrail’in önceliği bölgesel güvenliği sağlamak ve İran’ın askeri kapasitesini sınırlamak olarak öne çıkıyor. Ancak operasyonların süresi, kara harekâtı olasılığı ve nihai hedefler hâlâ netlik kazanmış değil.
Olası Liderler ve Muhalifler
Saldırılar sonrası Tahran’da üç kişilik geçici bir liderlik komitesi oluşturuldu. Olası yeni lider adayları arasında Mucteba Hamaney (Ali Hamaney’in oğlu), Hasan Humeyni (İran İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu Ruhullah Humeyni’nin torunu) ve eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani öne çıkıyor.
Bu isimlerin, İran’ın siyasi istikrarını sağlamak ve içerdeki tansiyonu düşürmek açısından kritik önemde olduğu değerlendiriliyor.
Öte yandan rejime muhalif gruplar da yeni dönemde etkili olma çabasında. Sürgündeki eski şahın oğlu Rıza Pehlevi, bazı kesimler tarafından geçiş sürecinin yönetilmesi için destekleniyor.
Ayrıca, Halkın Mücahitleri Örgütü’nün lideri Meryem Recavi, Batı’da destek bulsa da İran içindeki gücü sınırlı kabul ediliyor. Bu durum, muhalefetin birleşik bir lider etrafında toparlanmasının kolay olmayacağını ortaya koyuyor.
ABD ve İsrail Perspektifi
ABD Başkanı Donald Trump, saldırıların birkaç hafta sürebileceğini ve kara operasyonu seçeneğinin hâlâ değerlendirildiğini açıkladı.
Buna karşılık İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, savaşın uzun sürmeyeceğini ve hızlı bir operasyonla hedeflere ulaşılabileceğini belirtti.
Ancak Netanyahu’nun açıklamalarına rağmen, nihai hedeflerin tam olarak ne olduğu ve saldırıların hangi sınırda duracağı belirsizliğini koruyor.
ABD’nin saldırılardaki öncelikleri, İran’ın nükleer programını durdurmak, balistik füze kapasitesini sınırlamak ve askeri altyapıyı zayıflatmak üzerine odaklanıyor.
Bu kapsamda, hem hava hem de füze saldırılarıyla İran’ın stratejik noktaları hedef alınıyor. İsrail ise özellikle kendi sınır güvenliğini sağlamak ve bölgedeki İran etkisini sınırlamak adına operasyonlara destek veriyor.
Savaşın Bitme Olasılıkları: Dört Senaryo
İngiliz basını ve uluslararası analizler, savaşın nasıl sonlanabileceğine dair dört olası senaryoyu öne çıkardı: rejimin ayakta kalması, rejimin uyum sağlaması, rejim değişikliği ve çöküş/kaos.
Rejimin Ayakta Kalması
Geçmişteki operasyonlar, köklü bir rejim değişikliğinin yalnızca hava saldırıları ile gerçekleşmesinin düşük bir olasılık olduğunu gösteriyor.
ABD ve İsrail, belirli bir süre sonra saldırılara son vererek İran’daki rejimin tamamen yıkılmasını engelleyebilir. Tahran’da rejim büyük kayıplar verse de, üç kişilik geçici liderlik komitesi ve olası yeni lider adayları sayesinde devlet yapısı ayakta kalabilir.
Bu senaryoda, İran sınırlı tavizler vererek nükleer programı konusunda müzakere edebilir ve askeri kapasitesini belli ölçüde koruyabilir. Ülke içinde büyük bir istikrarsızlık yaşanmasa da, toplumsal kayıplar ve siyasi gerilimler artabilir.
Rejimin Uyum Sağlaması
İkinci senaryo, mevcut rejimin tamamen değişmeden, ancak daha uzlaşmacı bir liderle Batı ile iş birliği yapabilecek bir yönetim modeli oluşturmasıdır. Bu bağlamda, Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı Ali Laricani gibi isimler, Batı’da “iş yapılabilir” olarak görülse de, kamuoyuna karşı daha sert bir tutum sergileyebilir.
Bu modelde İran, İslam Cumhuriyeti yapısını korurken dış politikada kısmi geri adımlar atabilir. Böylece çatışmalar sona ererken, rejim hem iç hem de dış politikada belli ölçüde esneklik kazanmış olur.
Rejim Değişikliği
28 Aralık’ta başlayan rejim karşıtı protestolar, İran halkının bir kısmının rejim değişikliğini desteklediğini gösterdi. Sürgündeki şahın oğlu Rıza Pehlevi, bazı muhalif kesimler tarafından geçiş sürecini yönetmek için öne çıkarılabilir.
Halkın Mücahitleri Örgütü’nün lideri Meryem Recavi, Batı’da destek bulsa da, İran içindeki gerçek etkisi tartışmalı.
Toplumun farklı kesimlerinin tek bir lider etrafında birleşip birleşemeyeceği belirsizliğini koruyor. Rejim değişikliği senaryosu, olası bir geçiş dönemi kaosu ve sosyal çatışmalarla birlikte gelebilir.
Çöküş ve Kaos
Dördüncü ve en uç senaryo, rejimin tamamen çökmesi ve otorite boşluğu nedeniyle kaos ortamının oluşmasıdır. İran, nüfusunun büyük çoğunluğunu Şiilerin oluşturduğu bir ülke olduğundan mezhepsel olarak Irak gibi bölünmüş değil. Ancak merkezi otoritenin çökmesi, farklı güç odaklarının ortaya çıkmasına yol açabilir.
Doğuda Beluç isyanları, kuzeyde Kürt hareketleri ve bazı Arap ile Azeri bölgelerdeki gerilimler, otorite boşluğunda kontrolsüz bir güç mücadelesi riskini artırıyor. Güvenlik yapılarının çökmesi durumunda, ülke içinde parçalı ve düzensiz bir güç rekabeti yaşanabilir.
Bölgesel ve Uluslararası Etkiler
Orta Doğu’daki bu gelişmeler, sadece İran ile sınırlı kalmıyor; bölge ülkelerini ve küresel aktörleri de doğrudan etkiliyor.
ABD’nin bölgede konuşlu üsleri, operasyonların hedefi haline gelirken, İsrail güvenlik endişeleri doğrultusunda askeri hazırlıklarını artırıyor. Ayrıca, petrol fiyatları ve küresel enerji güvenliği, olası uzun süreli çatışmalardan doğrudan etkilenebilir.
Avrupa ve Asya’daki ülkeler de durumu yakından izliyor. Uluslararası diplomasi kanalları, çatışmanın tırmanmasını engellemek ve tarafları masaya çekmek amacıyla devreye girmeye çalışıyor. Ancak bölgede güvenlik ve siyasi istikrarın sağlanması, mevcut gerginlik ve kayıplar nedeniyle giderek zorlaşıyor.
ABD ve İsrail’in saldırıları, İran’ın misillemeleri ve bölgedeki çatışmalar, Orta Doğu’yu kırılgan bir dengeye soktu. Rejimin ayakta kalması, uyum sağlaması, değişmesi veya çökmesi gibi dört olası senaryo, her biri farklı risk ve sonuçları beraberinde getiriyor.
İran’daki geçici liderlik, olası yeni lider adayları ve muhalif grupların etkisi, çatışmanın gidişatını belirleyecek kilit faktörler arasında yer alıyor.
Önümüzdeki haftalarda, hem bölgesel hem de küresel aktörlerin stratejileri, bu senaryoların hangi doğrultuda ilerleyeceğini gösterecek.
Ancak net olan bir gerçek var ki, Orta Doğu’daki bu kriz sadece İran ve ABD-İsrail ilişkileriyle sınırlı kalmayacak; tüm bölgeyi etkileyen bir güvenlik ve diplomasi sınavı olarak tarihe geçecek.
Editor : Kadir KURTAY